Vocabulario de Sobrepuerto

CALER (ser necesario).

Pres. indic.: cal.
Pret. imperf.: caleba.
Pret. indef.: calió.
Futuro: caldrá.
Cond.: caldría.
Pres. subj.: calía.
Pret. imperf. subj.: calese.
Participio: calido, caliu.

PLEBER (llover).

Pres. indic.: plebe.
Pret. imperf.: plebeba.
Pret. indef.: plebió.
Futuro: pleberá.
Condic.: plebería.
Pres. subj.: pleba.
Pret. imperf. subj.: plebese.
Participio: plobido.

DAR.

Pres. indic.: daz.
Pret. imperf.: dabaz.
Pret. indef.: die, dies, die, diemos, diez, dion.
Futuro: darez.
Pret. imperf. subj.: dase.

ISENE (irse).

INDICATIVO
Presente Pret. perf. Indef.
M'en boi M'en e iu M'en fue
t'en bas t'en as iu t'en fues
s'en ba s'en a iu s'en fue
nos n'imos nos n'imos iu nos ne fuemos
tos ne baz tos n'avez iu tos ne fueis
s'en ban s'en an iu s'en fuen
Imperf. Plusc. Futuro
Nos n'ibanos M'en abeba iu o tos n'irez
tos n'ibaz m'en iba iu
SUBJUNTIVO
Pres.: tos ne bayaz.
Cond.: tos n'iriaz.
lmperat.: bestene.
Pret. imperf.: m'en ise, t'en ises, s'en ise, nos n'isenos, tos n'isez, s'en isen.
Participio: iu.
Infin. simple: isene.
Infin. comp.: abesene iu.

20.- FORMACION DE PALABRAS.

20.1.-SUFIJOS

Diminutivos

-e, -ez: kilé, mozez. -eta, -etas: torteta, tortetas. -in, -na: siñalín, monina. -ota: tontota. -on, -ona: tozalón, chicorrona.

Aumentativos

-azo, -azos: gallinazo, marguinazos. -izo, -iza: ramizo, corniza. -arrón, -arrona: mozarrón, mozarrona.

Peyorativos

-az, -aza, -azo: oloraza, paretazo, tiempaz. -ón, -ona, tión: ferrunchón, Amparona. -allo, -alla: colgallo, escopallo, pixallo, burrufalla. -arro, -arra: chicharra, caparra. -uz, -uzo, -uzio, -uzia: trazuzias, casuzia, carnuzo.

Otros sufijos con diferentes matices

-aco: berraco, buxaco, pajarraco. (aumentativo peyorativo) -acho: embusteracho (despreciativo). -ada: añada (sut. abstracto de tiempo). -ador: charrador. -al: arnal (colmenar). -allo, -alla: dallo, dalla (nombres de utensilios). -án, -ano: matután, tardano. -ardo: bucardo (aumentativo). -arrón: pontarrón (despectivo). -au, -ato: foratau, forato (adjetivo o sustantivo). -azo: estralazo, zapotazo, zaborrazo, cantalazo (golpes). -era: bardera (conjunto). -ero, -era: zaborrero, barafundiero, calzadiera, chelera, rosera. -il: fogaril. -illo: cadillo (diminutivo). -in, -ina: chochín, xabalín, cardelina (animales). -ón: arañón. -orra: zaborra, modorra. -oso: engluzioso, chiboso (abundancia de un defecto). -uco: peduco (sustantivo). -ura: asprura, negrura, royura, contornadura.

20.2.- PREFIJOS

es-: esfuriar, esmolar, esfollar, escornizar, etc. a-: adomar, aforzar, acomparar, adotar. de-: deseparar, desaparar, decantar. en-: enfornar, enrobinar. em-: emburziar, embrecar, embestir. des-: desamparau, desarguellar, desenronar.

20.3.- COMPOSICION.

  • Verbo más sustantivo: batiaguas, pintacoda, caganiedos, pasaclau.
  • Sustantivo más adjetivo: paticoxa, papirroy, codirroya.
  • Adverbio más adjetivo: malfarchau.
  • Dos adjetivos: tartamueco.

21.- PARTICULARES FONETICAS.

Hay algunas palabras (sustantivos y topónimos menores) que escribimos con X, por transcribirlas de alguna forma, cuya pronunciación es exactamente igual que la CH francesa. ¿Influencia francesa por proximidad geográfica o deformación fonética de las consonantes castellanas CH, J o G?.

Relación de palabras -X se pronuncia CH francesa: Fraxin (fresno), buxo (boj), buxiquera (poblado de bojes), guixas (guijas), coxo (cojo), coxera (cojera), coxón (manos adormecidas de frío), Bixargüelo (topónimo), Grixal (topónimo), caxa (caja), caxeta (cajita), caxico (roble), caxicar (robledal), cluxido (crujido), cluxidera (hierba o planta seca, se parte), ixe-ixa-ixo (ese, esa, eso), paxarico (pájaro), pixorrotera (lugar donde se orina a menudo), taxón (tejón), truexo (troje), xalzera (saucera), xolorar (olfatear), xurrunido (mermado), xo...xo... (voz de paro), etc.

22.-ORIGEN DEL VOCABULARIO.

El léxico es de un origen similar al del dialecto aragonés, siendo el castellano la fuente principal.

Creemos que gran parte de las palabras usada en el habla de la zona son vulgarismos del castellano, debido a una interpretación típica:

  • Alteraciones en los diptongos: bentitrés, conzenzia.
  • Formación atípica de diptongos: maistro, pior, pasiar, niedo, nietro, zeniego.
  • Supresión de letras al principio de palabra: eslomar, esmenuzar.
  • Supresión de letras en el centro,: osequiar, ojetar, adotar, basa.
  • Supresión de letras al final: paré, coñá.
  • Participios acabados en -ado, lo hacen en -au: dañau, colgau, aujerau.
  • Verbos terminados en -ear, lo hacen en -iar: cacariar, alcurniar, blanquiar, apurriar.
  • Añadir una consonante: aldredes, esquilla.
  • Sustitución de letras: F por H: fierro, fer, ferrero, farina.
  • Sustitución de letras: G por H: güerto, güego, güeco.
  • Algunas formas verbales: E por IE: biengo, tiengo.
  • Perdida de la -e final: glan (bellota).
  • Pérdida de la -o final: tabán, cochín.
  • Deshacer el hiato: cayer, reyir.
  • Las palabras esdrújulas se convierten en llanas: medico, cañámo, glaríma, cantáro, figádo.

Continuará...