Reseña de: OTAL OTAl, Fernando, O Parlamento de Barbenuta. Samianigo, Rolde O Caxico / O Limaco Edizions, 2008. 93 pl. ISBN: 978-84-936091-5-3.
Seguntes nos esplica en a presentazión (pp. 7-8) Santiago Borra, o libro replega, en trascrizión feita por iste zaguero, os cuentos, chascarrillos e atros testos que Fernando Otal conoxeba. Iste liba dizindo ros testos e Santiago Borra los iba trascribindo. Sin muitas pretensions, en primeras, solo con a ideya de que salzasen en a memoria, pos a mayor parti dos testos probienen da tradizión.
Tamién fa menzión Santiago Borra da dificultá de trascribir as trazas de charrar de Fernando Otal. Pero albierte que caleba fer-lo asinas, con o suyo luengache e esprisions, ta que os testos no perdesen a grazia e a frescura orichinals.
Dimpués dista presentazión (que ye lunico testo en castellano) bi ha unas notas autobiograficas de Fernando Otal que ocupan as pachinas 9-14. Ta o nuestro parixer son de as pachinas más deliziosas do libro, porque representan una de as partis más orichinals e, por atro costato, porque manifiestan un estilo dreito y espontanio. Ye una chiqueta istoria da suya bida.
Fernando Otal naxió en Barbenuta (Tierra de Biescas) en 1930. En 1964 marchó ta Samianigo a treballar en a zentral. O que se replega en o libro, por o suyo car‡uter tradizional, parixe más bien cullita dixas 34 añadas que pasó lautor bibindo e treballando en o lugar suyo, con as abituals relazions con os lugars bizinos.
Os testos son arringleratos en seis trestallos. O primero, "Cuentos y istorias" ye o más estenso: ocupa ras pp. 15-54. Bi ha 27 cuentos. Aquí se puede acobaltar o "Cuento de os cuatro mosicos" (pp. 18-20), una particular bersión de os mosicos de Bremen que dende o primer parrafo sidentifica:
"O burro, o perro, o gato y o gallo, que como ya yeran biellos y les feban estorbo en casa, pensoron matar-los, pero ellos escaporon de casa y formoron una orquesta."
Pero ascape i beyemos laportazión local:
"Esto ocurrió por ixos pueblos de Sobrepuerto; se chuntoron en o Cuello Ainielle. Sen baxoron enta o lugar, creo que ixe pueblo no les gustó. Arreoron por Felecar, por Lobayo, y cuando iban a llegar ta Barbenuta..."
Ye muito conoxita laneudota de "Llebar-lo ta Pau" (p. 24), pero sagradexe beyer-lo replegato en o libro.
Bi ha muitos "cuentos en os que se chuga con elementos "escatolochicos" u puercos, como a mierda, os pedos e os pixatos, ta fer risas. Por exemplo, "Os curas", pp. 21-22; "Nunca azertaba", pp. 24-25; "O gato chenaro", p. 28. Atros en os que se fan esplizitos aspeutos secuals, istorias de curas que senteban con a casara u con a muller de beluno ("O cura de ñeque–ñaca", pp. 26-28).
Tamién i trobamos muitas istorias, u millor sonatas, que basan a suya grazia en os feitos de bel zagal con pocas luzes pero que sapa–a ta no salir perchudicato, como en "O tonto y o listo", p. 28; "Pa almorzar o zagal", pp. 29-30; "O tonto Gabín", pp. 46-47.
Muitos de os cuentos se pueden sentir en atras redoladas dAragón, e belunos se son replegatos por escrito en atras modalidaz daragonés, por exemplo en cheso, ayerbense, ribagorzano u semontanés. Asinas, por exemplo, "Perdió a chaqueta", p. 31; "Trayer-me-los bien muertos", pp. 35-36; etc.
Igualmén i beyemos cuentos que son prauticamén unibersals, u por o menos conoxitos en as tierras de fabla española e en buena parti do resto do mundo. Asinas, "Una rateta", pp. 37-38, que ye o cuento da rateta presumita.
Belunos de os cuentos se basan en chuegos de parolas una miqueta simplons, como "Aguarr‡s (Ah, guarras)", p. 40.
O segundo trestallo, con o tetulo "Istorias", ocupa ras pachinas 40-54 e se presienta á continazión do primero, sin garra deseparazión (solamén se distingue en o endize). En reyalidá ye una parti do primer trestallo, "Cuentos y istorias".
Belunas distas "istorias" son narrazions de feitos más u menos reyals, anque amplificatos literariamén e por a memoria –seguntes ba pasando ro tiempo–, ta dar-lis un berniz lechendario. Asinas, "Bandoleros (Cucaracha)", pp. 40-41; "Maquis en Barbenuta", pp. 42-43; "Un toro furo", pp. 52-53.
Atras istorias son más domesticas, más dandar por casa, e replegan aneudotas que bella begata pasoron, como "Mi agüela", p. 45; "Pedrón dEspín", p. 48; "Trillar con batiaguas", p. 50; "As farinetas", p. 53.
Muito intres‡n ye a pieza "Un ferrero" (p. 51), pos replega un biello charrazo en o que se reproduzen as formas tradizionals ta endicar esistenzia impresonal con o berbo aber, pero como si estasen bozes onomatopeyicas dos trucazos que fa o ferrero con o mallo da ferrería:
"Y le iziba o chicote a o grande:
– Compren pan, compren pan!
Y ro grande le contestaba:
– No ne bha, no ne bha!" (p. 51).
O trestallo encapezato por o lema "Tradizión" ye muito más curto (pp. 57-60). Aquí se replegan feitos que, seguntes parixe, estioron beridicos, como "A paré dAinielle", p. 58, u leyendas, como "Reculaba en o tunel", p. 59 (se refiere a San Bartolomé: si lo quereban baxar ta Biescas sen tornaba ta Gabín), u costumbres, como "Despedida de nobios", p. 57.
En o trestallo "Romanzes" (pp. 65-70) solamén bi ha tres piezas: o romanze de "A loba parda" (p. 65), que parixe de tradizión castellana, pero con adautazión á laragonés. O "Romanze de Marichuana" (p. 66-67), que ye de tradizión popular altoaragonesa. E o "Romanze a San Chuan dos Lucars" (p. 68), creyazión feita por Fernando Otal.
En o trestallo zinqueno, baxo ro tetulo de "Chenero menor" (pp. 71-80) se replegan "adibinetas" (u dobinetas), motes de as casas de Barbenuta y dEspierre, chistes, dichos, e una colezión de "charradas de Fernandón (Fernando Otal), en do bi ha coplas tradizionals, adautazions e creyazions.
Así trobamos beluna intresán dende o punto de bista lingüistico, como: "Si quieres cambiar de color / subi-te-ne un día ta Erata, / pues en bez de baxar morena / pué que baxes moratata!" (p. 79), en do beyemos lachetibo en -ata moratata.
En os dichos creigo que cal acobaltar ixa copla conoxita en muitos lugars altoaragoneses, que diz: "Tacuerdas cuando me dezibas / en o rincón de ro fuego / que me querebas a yo / más que a ra luz de ros tuyos güellos?" (p. 75).
Una rara pieza, que se califica como "dizenda" (anque a yo más bien me parixe un "charrazo") ye "A confituría" (p. 74), que se publica tamién en atra bersión tetulata "Mariola y a tranla" (p. 80), con bariazions curiosas.
En o mesmo trestallo bi ha un cabo que leba por tetulo "Panticuto" (p. 76), en do trobamos tres piezas curtas, que tienen intrés lingüistico porque i beyemos en abundanzia partizipios e achetibos en -ato, -ata, como amorzato, arreglatas, etc.
En o trestallo seiseno, "Canzionero" (pp. 81-84), bi ha solo que dos piezas. Una ye tradizional de lAlto Aragón e muito intresán: "Quí-qui-riquí"; tien muitas bersions, pero todas empezipian con una pregunta que sencadena con atras e con as respuestas correspondiens: "Quí-quí-riquí, / Qué fas allí? / Un casetón. / Quién te lo fa? / Os güenos piqueros. / Con qué les pagarás? Con güenos dineros...". Latra ye una adautazión do famosa canta de murga "Ya se murió ro burro".
O libret se completa con o trestallo de "Poesías de Fernandón" (pp. 85-88). En reyalidá, dautoría de F. Otal solo en ye que a primera, "Cuando se quiere a la tierra", porque latra ye una adautazión en aragonés do famoso canto de tabierna "Don Facundo".
En resumen, ye un libro de testos populars, belunos de tradizión oral, atros adautatos, belatros de creyazión. O conchunto tien una organizazión propia, por o que se puede considerar un libro dautor, pero inspirato en a tradizión que ha ito sedimentando-se, e dimpués porgando-se, en a capeza de Fernando Otal, e que nos ofrexe agora a os letors. A obra diste autor se suma á ra datros autors dixa redolada, como Felis Gil del Cacho, Regino Berdún, Masimo Palacio, Ricardo Mur u José María Satué, en toz os cuals predomina a inspirazión en o popular.