O BOTERO
-Ramón, ¿ cuándo me podrás fer un botico?
-Ah, si quies aura tiengo poca faina. Traime una piel de choto.
En casa de Buisán abeba, dende siempre, güenos boteros: surtiban de boticos y botas a toa redolada. Treballaba a sabelo en a sanmigalada y en o invierno.
-Tamién en tiengo uno con un aujero... Trailo, ya lo taparé con una botana, respondeba Ramón.
Anque teneban cudiau de tapalos con mantas, siempre s'en punchaba alguno por os camins, con os actos, as barzas u bel broquizo. Pa ixo empleaba as botanas de buxo, que yeran como botons dobles: a metá por aintro y a metá t'afuera. Tamién arreglaba as botas, si perdeban por o brocal.
A GALLINA LUECA
-Ya pues bejilar as gallinas, pa biyer si s' en pone alguna lueca, pa ponela a cobar os güegos, -izía l'agüela a ra choben.
-Ah, pos tos os dias en beigo una que no sale d'o pondor...
-Ridios, pos ixa ye a lueca... Coge una ozena de güegos en un capazo, con palla y enzérrala en a falsa, pa que los cobe.
Astí estaba una bentena días. Namas saliba d'o capazo pa beber en una lateta y comer una miajeta d'o que le poneban a lau. En que saliban os polletes, se bajaban enta un trastajo d' o gallinero, hasta que se feban medianotes. Dimpués s'ajuntaban con os otros.
O CARPINTERO
En toas as casas abeba un banco de carpintero, maderos, tablas y cuairones, pa fer cadieras, bancos, ventanas, armarios, tarimas p'os cuartos u bel enmadera u pa bella caseta, bel yerbero u bella casa. Os amos mañosos sabeban fer bel año d' as cosas que se rompeban, o demás lo feban os carpinteros y os piqueros.
-M'ha dicho Generosa de Navarro qu'estos días sobirá a trebajales Rufino de Lardiés. Ibanos d'aprovechar pa fer una puerta pa cocina, que no ajusta mica, una mesa pa sala y bel armario p'alzar a ropa. -iziba a dueña.
-Pos, l'en izimos. Con a madera que serremos l'año pasau, en habrá prou...
Os maderos se carriaban d'o Fulco Estrecho u d'o Bezuelo. Antoné de Navarro, que yera mu mañoso, teneba una sierra pa fer as tablas. Primero feba os -trallos bien cuadraus, con as estrals, marcando unas rayas con una cordeta untada con carbón y dimpués serraban as tablas, denzima d'un andamio de maderos. Tamién sabeba fer cletas y cajas p'os muertos.
FER UN PAJAR
Ibanos de tirar o bordón y fer un pajar de dos pisos: o d'abaxo pa palla y o d'arriba pa yerba, pos o d'a era ye mu chicote, -sacó a colación Mariano en a beilada.
-Güenos estamos aura pa metenos en trenidades, -espetó l'agüela.
-Antonzes ejaremos a palla enmetá d' a era pa que se joree to'l invierno...
-Pos, fa o que te paizca. Bremos quien t'aduyará.
Os pajares y yerberos feban güena honra pa guardar a palla y a yerba, pa dalesne os animals en o preto invierno, cuando cayeba güenas nebadotas y no se podeban soltar ent'o monte.
Mandaremos a uscar o piquero de Marco Basarán, pa que nos aduye, que ya les ne fizo uno a os d'a Royo y treballa bien.
Antes, abeba que carriar as piedras y as losas, que se rancaban en bella beta d'o monte, por Trasacruz u en o Pueyo. Se tramenaba con o barrón, entre dos u tres hombres, pa remover os cantals, dimpués se partiban con os mallos y as losas se rajaban con as falcas y os picos.
L'agüelo Mariano contaba:
-Cuando yo yera chicote, mi agüelo tos os días tramenaba por os campos, si no cayeba del cielo. Con o barrón, o pico y be! mallo, minaba o capitero pa fer tierra, sacando as peñas, que dimpués trayeba con o esturrazo pa obrar. ¡Mallazos y mallazos pa rancar as piedras, pa fer as parés que tiengan a miajeta d'a tierra en as faxetas!
As piedras se carriaban con un esturrazo, fecho de un camal de caxico, arrastrau por be! macho y as losas se cargaban en os caxons, denzima do baste, pa no rompelas.
Os maderos se cortaban en o pinar, c'on o permiso d' o guardia forestal y se trayeban arrastrando por o camino, con bel par de machos.
Mals qu'iban carriau os materials, prenzipiaba a tebajar o piquero, aduyau con os hombres d'a casa, que feban de peons.
As piedras güenas las fadrucaba en as esquinas u fronteras y as otras por o demás d' a paré. Pa sobir as piedras más gordas, poneban maderos y tablones refirmaus, pa empantalas ent' arriba.
-Antoné, ya vendrás cuando te bienga bien, p'aduyanos a preparar os maderos y pa ponelos, pos a paré la ramatamos mañana.
-Ah, güeno, mia que tendrez que uscar más fuerza, pa sobilos ent' o tejau... Ya contábanos con ixo, nos aduyarán os de Sampietro.
Antoné tomaba mida d'as parés, sobiba y baxaba pa ponese a estraliar os maderos. Primero poneban as zapateras, denzima d'as parés d' os.laus. Dimpués os puentes, as tijeras, as juntas, as costaleras y a biscalera, pa rematar o entramau de maderos.
Denzima d' as costaleras se poneba una capa de palos de buxo y buro, mezclau con palla. A continuación as leras, d'un lau y otro, hasta o zernillón. En as dos puntas se poneba un capiscol, pa que l'aire no bantase as losas.
-Ichame o ramico de buxeta, pa incalo en a punta o tejau, -gritaba o piquero.
Pa que podamos llenalo tos os años de yerba y palla, -añadiba l'amo.
O día que remataban a obra se feba a lebantadera. A dueña guisaba una güena cena, con crespillos y poncho de proste, p' os de casa y os qu'iban treballau en a obra.
O GORRINERO
A metá d'o invierno pariban as tocinas y en que teneban cuatro u cinco semanas ya se podeban vender.
-Si tenez tocinos pa vender, o día deziocho sobirá un gorrinero pa biyelos, -iía o correo.
-¿A cómo los paga?
-No se, en Bergua izen que los paga bien.
-Si s'arreglaban en o precio, abeba que bajalene enta Fiscal. Pa ixo se cargaban vivos en unos caxons de madera u banastos.
Una vez baxaba una carga de tocinos, prenzipión a gruñir y espantón o macho. No paraba de calziar hasta que tiró a carga ent'o suelo y brincón os cochins como rayos, por o sendero d'o Tozalón.
-Dimpués me bide negro pa cojelos, -contaba Mariano.
ENCUBAR
O vino yera una d'as pocas cosas que abeba que comprar. Antiguamente se sobiba d'o Somontano de Barbastro u de Banastón, a lau d'Ainsa. Pa carrialo s'empleaban os boticos de piel de craba u choto. Cada macho en cargaba dos. En cada botico cabeba seis u ocho cantaros. S'ichaba en as cubas d'a bodega, ande se feba mu güeno.
-¿Qué tal andaz de vino busotros? Ah, pos algo adelante ya.
-Si tos paize lo charramos por o lugar y podianos bajar a uscane enta Salas, proponeba Josito.
En que pasaba dos u tres días, golbeba con ixe recau:
-Que preparez os machos y a brienda, que mañana a punto día marchamos tos enta Salas.
-Ah, güeno.
Antes de fese de día saliban tos juntos, con os machos en reata, por Bergua, Fiscal, Ligüerre, Albella, Aguilar, Las Bellostas, sierra de Sevil, Radiquero y Salas. Cargaban os boticos y güelta p'arriba, por o mesmo camino. O peor troz yera dende As Bellostas hasta Radiquero, por a sierra de Sevil.
-Una vez m'alcuerdo que ibanos por debaxo d'a peña de Sarsa, aún yera de noches, nos salió una manada de jabalíns que nos espantón os machos y cuasi nos tirón a carga, -paroliaba Pepito de Buisán.
Pa que no se punchasen os boticos, con os artos y as allagas d'os camins, abeba que tapar bien a carga con bella manta, -izía Antón de Navarro.
Parábanos siempre en o mesón de Sevil, tanto de bajada como de sobida. Astí nos ajuntabanos con otras chens d'a redolada.En tres días febanos o viaje, -izía José de Ferrer.
Otras veces un transportista lo sobida en cambión hasta Fiscal y mandaba recau por os lugars, con o correo, pa que bajasen a encubar.
-Que de parte de Silverio, que bajez a encubar pasau mañana, qu'estará en Fiscal y que podez bajale patatas, bel crabito u ternasco, pa cambio...
-Pior tiempo no podeba haber eslejiu, con a chelera que yay por o pinar de Bergua, no sé cómo pasaremos con os machos, -izía Mariano.
-Pos tendrez que ferralos con claus contra o chelo, u pasar o río por Forcos y bajar por a carretera, -izía o correo.
Yera pa fin de febrero y, como o pinar de Bergua ye mu sombrío, se chelaba en o invierno y se pasaba mu mal. Asina que, si no bajaba grande o río, cojeban o camino por o solano Bergua, pasaban o río por Forcos y seguiban por a carretera t'abaxo, enta Fiscal. Otras veces feban sobir o cambión enta Forcos, anque no le sabeba güeno.
A DIFUNTA MANUELA (DIOS L'AIGA PEDONAU)
-Soo, soo..., para todillo, soo..., ¿paize que se siente tocar a muerto?, charaban Mariano y Miguel que sobiban con farina d'o molino, por o Plano Sarrato.
-¡Güelben a tocar!, s'habrá muerto Manuela de Santolaria.
Ya no charrón más hasta que llegón ent' o lugar y bidon a Antoné de Navarro carpintiando en o patio, alumbrau por una lampa de carburo.
-¿Qué tramenas, Antoné?
-Pos, ya lo biyez, preparando as tablas pa fele a caxa a Manuela, que a estirau a pata a metá tarde.
Denseguida acudión as mullers vecinas p'amortajala con as sayas güenas negras y a toca en a capeza, con un ñudo por debaxo d'as barillas, pa zerrale a boca. La puson en a cama, con as manos juntas, denzima d'una sabana blanquisma. A lau, una lampareta d'aceite. De toas as casas trajon sillas pa sentase alredor d'a sala, os más biellos alredor d'o fuego, en a cocina. A metá noche se quedón namas os de casa.
Al otro día tos se gosaron despertar con toque a muerto. Ramón y Julián s'encargón de picar a fuesa, en metá d'o cementerio. Y Antoné remató de fer a caxa y la llebón, entre dos, ent' o patio de casa Sahtolaria.
Prenzipión a llegar as familias d'a redolada, que paroliaban:
-¿De qué s'ha muerto, a pobre Manuela?
-Pos, d'o mal zaguero... Ya feba días que no saliba pa cosa de casa. ¡A pobra, con poco roido marchó!
Tamién subió o mosen de Bergua. Se revistió en a ilesia y baxó a dale a unción a difunta, mientras as campanas seguiban tocando. Tos os d'o lugar, menos os casalizeros, acudión enta puerta.
Sacón a caxa enta metá d'a calle y marchón por a calle t'arriba, enta ilesia. Le fizon una misa cantada por os agüelos. En que remató, tos callaus, cojión a caxa pa ichala enta fuesa. Ramón y Julián prenzipión a ichale tierra con as palas, hasta que la engolbión.
- A pobra y'acabau de sofrir. S'a queau escansada, -charraban as mullers por a calle t'abaxo.
Os familiars se quedón a comer en casa d'a muerta, como yera costumbre. Y as chens d' o lugar, en dos u tres días, gosaban quedase esboldregaus por o qu' iba pasau...
BIBLIOGRAFÍA
Nota.- El presente trabajo se fundamenta en las propias vivencias del autor, que nació y vivió durante años en ESCARTÍN (Huesca), uno de los pueblos de Sobrepuerto, en la comarca de Serrablo.
PUBLICACIONES DE SOBREPUERTO
SATUÉ OLIVAN, E.: Sobrepuerto: techo de Serrablo, ARGENSOLA, núm. 88, 1979.
- Ainielle: historia de un pueblo serrablés abandonado, ROLDE, núm. 21-22,1983.
- El carnaval de Sobrepuerto, SERRABLO, núm. 46, 1982.
- Sobrepuerto y el determinismo físico NARRIA, Univ. Autónoma de Madrid, núm.7, 1977.
- El Pirineo abandonado, Diputación General de Aragón, 1984.
- El Pirineo contado. Edición del autor, 1995.
SATUÉ OLIVAN, E. Y SATUÉ SANROMAN, J.M.: La entrañable iglesia de Escartín, SERRABLO, núm. 47,1983.
SATUÉ SANROMAN, J.M.: Semblanzas de Escartín, SERRABLO, varios números.
- Vocabulario de Sobrepuerto, Inst. de Est. Altoaragoneses, Col. Cosas Nuestras, 12, 1991.
BIBLIOGRAFÍA GENERAL
ALVAR, M.: Estudios sobre el dialecto aragonés, vol. I y n, Inst. Fdo. El Católico, Zaragoza, 1973 y 1978.
- Aragón: Literatura y ser histórico, Pórtico, Zaragoza, 1976.
- El dialecto aragonés, Gredos, Madrid, 1953. - El habla del Campo de Jaca, Salamanca, 1948.
- Toponimia del Alto Valle del Aragón. PIRINEOS, V. Zaragoza, 1949.
ANDOLZ, R.: Diccionario Aragonés, Ed. Librería General, Zaragoza, 1977.
ARNAL CA YERO, P.: Vocabulario del altoaragonés (de Alquézar y pueblos vecinos), CSIC, Madrid, 1944.
- Refranes, dichos y mazadas... en el Somontano y montaña oscense, Inst. Fdo. El Católico, Zaragoza, 1953.
BALLARÍN CORNEL, A.: Civilización pirenaica, vestigios ancestrales, toponimia, leyendas, adivinanzas y dichos, La Editorial, Zaragoza, 1972.
- Vocabulario de Benasque, Inst. Fdo. El Católico, Zaragoza, 1971.
BASELGA, M.: Cuentos aragoneses, Inst. Fdo. El Católico, Zaragoza, 1972.
BORAO, J.: Diccionario de voces aragonesas, Zaragoza, 1884.
CASANAL, S.: Cantares baturros tristes y alegres, A Allué, Zaragoza, 1909.
CONTE, A y otros: El aragonés: identidad y problemática de una lengua, Ed. Librería General, Zaragoza, 1977.
NAGORE, F.: Gramática aragonesa, Ed. Librería General, Zaragoza, 1977.
OLIV AN BAILE, F.: Cuentos aragoneses, CAZAR, Zaragoza, 1967.
TORRENTE, J. V.: Los sucesos de Santolaria, Ed. Prensa Española, Madrid, 1974.
TOVAR, A: Los Pirineos y las lenguas prelatinas de España, CSIC, Zaragoza, 1952.