¿Qué feban dinantes en un lugar de Sobrepuerto?

Continuación

FER LEÑA

- Siña Orosia...
- ¿Qué quies, mozé?
- M'a icho mi padre que esta noche yai conzello en as escalereta d'a plaza, pa marcar o leñero.
- Ah, güeno, ya l'en diré a Mariano cuando bienga.

En que feba de noches, con a miaja de luna, s'ajuntaban en o cobajo d'a plaza, un hombre de cada casa, llamaus por l'alcalde. Cuasi tos sabeban o que s'iba a tratar, pues l'iban charrau dinantes por os camins.

- A ver que día sus paize pa marcar o leñero.
- Pos o que digaz busotros...
- S'imos d'ir, baigamos pronto; nusotros ya no tenemos miaja en a fajina, -izía Antoné de Navarro.
- Y, ¿ande la faremos esti año?
- En o Caxicar, por o sendero d'en medio. Detrás d'o sarrato yai unos caxicos mu biellos, os d'o camino son chicorrones, -terziaba l' alcalde.

Asina que ixe día marchaban ent'o Caxicar, pa marcar y sortiar os caxicos: dos u tres pa cada casa. Primero los eslejiban, dimpués lo sortiaban.

- Te podeban tocar a lau d'o sendero u más fuera mano. Cada uno se feba a leña cuando podeba, cuasi siempre en o fin d'a sanmigalada, pa podela carriar entes d'as primeras nevadas.

Tamién se repartiban os despojos d'as subastas de pino: ixa leña yera mu aparente pa calentar os fornos de pan. Y d'as tozas biellas se feba a tieda p'alumbrar en o fogaril.

S' esmolaba o tronzador con bella lima y as estrales, con a esmoladera. Tamién s' enmangaba o mazo de madera y se miraban as falcas.

- Mañana que me pué aduyar Martín, ibanos d'ir a tirar os caxicos, -izía Mariano.
- Asina m'entretendré con a ramilla y otro día m'aduyará con o tronzador, pa partir os troncos.

Os días de fer leña, paizía una orquestina por o caxicar, de tronzadors, estraletazos, y golpazo s con os mazuelos p'abrir as rallas. Feba goyo d'escuchalo rodiau d'arbols de tos os colors y as montañas con una boineta de nieve en a punta.

Se feban os tizons, as rallas, as cornizas y a ramilla, que se recojeban en fajinas, pa carriala dimpués de seca enta casa. Tamién se cortaban os buxos: ataus en faxos y secos, pa emplealos d'enzendallos pa to'l año.

A leña se carriaba con o baste y os picos.

SACAR AS PATATAS

As patatas de l'año pasau estaban á punto d'acabasen. Namas en quedaba unas poquetas en o rincón d'a bodega, cuasi toas grilladas. L'agüela Orosia, que yera a que más rondaba, no pudo aguantase en a beilada:

- Aura que s'a secau a tierra, ibanos de sacar as patatas, antes que güelba a pleber. Si no, pa días podemos entrar...

L'amo preparaba as tabletas, as cestas y as talegas y marchaban con os aperos ent'o patatal, en que s'iba secau a mojadura.

Juñiba a junta, poneba as tabletas en o aladro, p'abrir bien o sulco. Os demás, a replegar as patatas por detrás, con as cestas, pa bazialas en as talegas. Asina un sulco detrás d'otro, hasta rematar y dimpués a carrialas enta casa.

PORGAR PA MOLER

- Con a leña ya tenez bastante... No tos acordaz d' a molienda, pos mia que no yai farina pa otra masada, -iziba Felisa.
- Ibanos de porgar media ozena de talegas antes qu'entre o invierno...

Asina que Mariano teneba que acachar a capeza y s'en" iba a sacar trigo d'o truexo; Denseguida les plantaba as talegas llenas en metá d'o patio. As mullers -a dueña ya choben­ desanchaban una cubierta y prenzipiaban a porgar, una por ca lau, pa no trepuzasen, ichando as porguesas enta una capazeta, pa dalesne a os tozinos d'engorde.

L'agüela Orosia no podeba olbidase de tener a sartén por o mango y, mientras porgaban, espetó:

- O trigo limpio amos a metelo en ix as talegas güenas, no sia que nos entiboquemos y lo porguemos dos veces...

Al otro día, l'amo aparejó os dos machos y s'en fue ent'o molino de Bergua, golbiendo con a farina, a mediodía, y la ejó en una arca d'a masedría.

A NOCHE DE TOS OS SANTOS

Os zagals no quereban salir de casa en que se feba de noches y os grans tamién encerraban os casalizos y os guas antes que otros días. Dende siempre se creyeba qu'ixa noche saliban as almas d'os difuntos por as calles y os camins. No feban cosa, pero tos les teneban miedo.

Os agüelos contaban cosas, alredor d'o fuego:

- Cuando yo yera chicota, contaba mi padre que se le fizo de noches viniendo de Niablas, ande iba iu pa sacar as patatas. En as Lañas se treuzó con una ringlera d'almas que baxaban de par d'o cementerio, ent'o barrio baxo. Os machos se le parón y él se quedó chelau, con os pelos de punta. Le paizióque a zaguera yera Rebesinda d'Unsens, que s'iba muerto diez años antes, pero no le dijon cosa...
- Si tos tropezaz con as almas, no les digaz cosa...

ENTA FERIA DE BIESCAS y A DE GÜESCA

A feria de Biescas yera o deziocho y dezinuebe de noviembre. Astí se bendeban os betiellos tardanos, bella vaca biella y bel macho, si o precio yera güeno, si no, los llevaban ent'a de Güesca, que yera pa San Andrés.

Enta de Güesca, tos os d'o lugar saliban juntos y feban o viaje en un par de días. S'iban con caballerías, cojeban o camino de Basarán, por os mallos d'Isún, por Sardas, Lanave, Escusaguá y Nueno. Cuando no llevaban abríos, s'en iban por Sasa, Fanlillo, Gillué, Nocito, Barluenga y Loporzano.

Se llevaban güena brienda y prienso p'os abríos, qu'encerraban en as cuadras de costumbre, d'a calle Padre Güesca. De día se poneban en o ferial, a la espera d'os tratantes, que les miraban os dientes p'adebinales a edá:

- ¿Cuánto quies por ixe tordillo?
- Una ozena billetes.
- Pos si no tiene dientes..., ixe no vale más que pa chorizos.
- Ixo lo dirás tú a yo güena honra me fa...

L'amo se resistiba to que podeba, porque en a capeza teneba o que l'iba espetau a dueña al tiempo marchar:

- Aura éjate engañar y vendelo a la primera, con o que cuesta de ganalo...
- Pos si pa vender tiengo que pensalo, pa comprame otro, ¿qué tendré que fer?, -pensaba por sus aintros.

Asina que o primer día no sacaban os' abríos d'a cuadra y to'l día a escuchar por os corros, pa enterasen una miajet d'os precios y biyer o percal por a plaza Santa Clara.

Según iban de perras, compraban bel lechal, bel burro, un sobraño u trenteno, pa completar a junta. Le poneban o cabezón d'esparto y a golber por o mesmo camino, enta casa, charrando unos con otros d'os chascarrillos con o charlatanes, u d'os abríos qu'iban guipau, pero con a procesión por aintro:

- Siquiera que me salga güeno ixe trente­no y no sia calziador, si no a dueña...

Os zagals esperaban bel carambelo u bella naballeta pa fustiar, que cuasi siempre trayeban os amos, d'as ferias. U bel estranjis pa comer, como sardineta, naranjas u galletas, amás de pan de compra, que les paizía güenismo...

O CAlMO

To os años sembraba una faxeta de caimo en os güertos, p'o gasto de casa. Se feba mu alto, a lo menos de metro y medio y se rancaba en o prenzipio d'a sanmigalada. S'ataba en faxos y se poneba a secar en a era, dimpués se segudiba denzima d'una cubierta pa esgranalo. Os cañamons se guardaban en bella talega pa'l otro año.

L'agüelo Miguel l'izía a o nieto Sebastián:

- Riega bien o caimo, pa que se faga gran, pero no te pongas por metá a rancar as yerbas, que te fará malo capeza y esbomecarás.

Y ye berdá que si te metebas en metá d'o caimo, te ponebas malo y no prebabas a brienda; o mesmo pasaba pa cojelo.

Antes de trebajalo se meteba a remojo en bella basa: anque saliba mu negro, serbiba pa fer colleras, albardas u cosas en basto. Secau en o sol yera más blanco y serbiba pa fer linzuelos, camisas, refajos y otras ropas.

Primero se machacaba con a cascadera, quel o crojiba fiéndolo pasar con una mano, y con l'otra se golpiaba. Dimpués se chafaba con a esforachadera, pa que caese bien a cascarilla d'o caimo. Poqué a poqué se pasaba por o peine pa limpialo de to.

O mejor yera o brin, pa fer ropas finas: sabanas, camisas, camisones, calzones... A estopa yera de segunda, pa fer linzuelos, mantas... Y o más basto yeran os borrons, pa fer sacos, albardas, aparejos, colleras...

As mullers filaban o caimo con a rueca y o fusa. Dimpués se feban madejas con o demoré u chubillos con a debanadera, os mesmos trastes que con a lana. L'en baxaban a o tejedor de Ligüerre, pa encargale as telas, que se blanquiaran en o batán de Lacort.

-As ropas de caimo son mu sanas y no se rompen miaja, -izían as chens.

RETEJAR

- I subiu a uscar unas nueces enta falsa y cai una gotera que pa qué..., -pataniaba Orosia.
- Pos, ya podez poner bel cacharro pa coger l'agua, asina qu'escampe sobiré ent'o tejau, pa dale un repaso, -respondeba Mariano.

Un par de veces por año se repasaban tos os tejaus: os de casa y os d'os pajars. As losas se rajaban y se rompeban con o chelo y o sol, y as losetas d'o zernillón se mobeban ent'a baxo, con o peso d'a nieve.

Siempre se teneba un montón de losas apiladas a lau de casa, que se trayeban a carga con unos caxons de madera u con o esturrazo, dende a lenera.

Ixe trebajo lo sabeban fer tos os amos d'as casas, anque pa fer os edificios nuevos beniba bel pique o d'a redolada.

As bordas y as casetas d'o monte se retejaban cuando se cudiaba o ganau u se feba bel treballo en ixe campo u zerrau.

A CAZA

Cuando a dueña teneba deficultades pa llenar a olla, bella perdiz y bel gachapé la sacaban d'apuros. Astí abeba muchos animals: jabalines, liebres u curtas, conejos u gachapos, perdices, trucazos... En que se bantaba a veda, pocos yeran os días que no se comeba caza.

Cuasi siempre cazaban solos: con o perro, si quereban resacar, y sin perro, s'iban a la espera.

- Os jabalíns s'an amelbazau ent'o patatal, asina que dimpués de cenar m'en iré pa esperalos, con a luna, -izía Salvador.

En que se feba de noches se cojeba un tapabocas y, china chana, s'en iba ent'o campo, sin fer roido. S'escondeba en be! marguinazo, aintro d'as matas, esperando bel jabalín.

Allá q'allá aparezeba gruñendo por o lau d'allá y pum..., se quedaba garriando en metá d'os sulcos. Otro tiro p'asegurase y golbeba enta casa a uscar bel abrío pa trayelo.

Lo ejaba en metá d'o patio pa espantar a dueña cuando se bantase y de mañanas lo expellejaba Mariano, que izia:

- Ixe que ye chobeñón será bien gueno guisadé con patatas. Y salaremos os perniles y una espaldeta, pa cecina.

Tamién soleban ir a cazar os jabalíns entre tres u cuatro cazadors: unos pa resácar con os perros y otros pa ponesen en as esperas. Tos no teneban güena puntería:

- Quió, ¿tande l'as apuntau, que a saliu tan templau?..
- Quemesió, ¡no m'a dau tiempo de cosa!

Si cazaban bel jabalín lo repartiban u, si les paizía, feban bella lifara pa tos. A piel se curtiba y yera mu güena pa fer bastes, no se rompeba nunca.

Tamién se cazaban as rabosas y os tachons, plantándoles os cepos a lau d'os cados. Os pelleteros beniban a comprar as pieles. Os tachons tien mucha grasa y s'aprovechaba a canal pa fer jabón.

Os conejos se sabeba por ande campaban por os sirriales que abeba por o monte y por os cados. Os perros los seguiban por o fato, o mesmo que as liebres.

Os trucazos beniban a bandadas ent' os rastojos, a uscar o grano. O cazador s'iba acercando por debaxo d'as parés, hasta que los teneba a tiro y teneba dos posebilidades: una posaus en o suelo y otra rascando vuelo. A dueña los guisaba con cebolla en bella caseroleta, o fuego s'encargaba d'ablandalos.

COGER O GLAN

O glan se criaba en os caxicos biello, unos años más que otros. A fin de noviembre se poneba a punto, con as primeras cheladas y rosadas. L'amo estaba al tanto tos os años:

- Ibanos d'ir a ver si cogemos bella miajeta de glan, el otro día en bide en os caxicos d'a peña Blanca.
- Güena honrá fará pa engordar os tocinos de matar, porque namas con a pastura, farán poco de güeno..., ­respondeba l'agüela.

Asina que güena mañana, os agüelos, bel tión y be! chabalote marchaban con dos u tres talegas, as cestas, bel palancón d'abellanera, bel cobertor pa extendelo debaxo ya brienda pa to'l día.

- Bienga, mozé, sube ent' o caxico, tú que tiens bien os güesos p'apurriar o glan.

Como a ladera yera pendiente, ande menos glan cayeba yera en o cobertor, s'extendeba por to alredor y dimpués a cojelo grano por grano. S' alantaba mu poco.

- Saca as manos d'a pocha, zagal, ¡cómo vas a cojelo asina!
- ¡Joibó!, que se me chelan as uñetas y tiengo coxón en as manos...
- Pos, pa ratos enllenamos a talega...

Y ye berdá que, de mañanas, con o suelo medio chelau, estaban os glans mu fríos. En o güeno día, ya beniban a güenas, si saliba o sol.

Dimpués se carriaba ent casa con bel abría, pa dalesne a os tocinos de matar, asina feban güenos chamons.