Vocabulario de Sobrepuerto

IV. VOCABULARIO COMENTADO

Q

quedase: quedarse. "Si te se fa de noches por o camino, tendrás que quedate en Berbusa".
quefer: quehacer. "Si no tiens quefer, ten biens ta casa".
quemesió: qué se yo. Tal vez. Es posible. No lo creo. "Ferrer, Liremos estiaño ta feria Jaca, u qué? - Quemesió...
quera: carcoma en la madera o en los muebles. "Ixa arca está llena de queras".
querau, -ada: carcomido. "Ixe cuartal está to querau".
quiazer: quehacer. Ocupación. "Con cualquier quiazer se entretiene".
quinquilaire: vendedor ambulante. "Ixos trapos guárdalos pa cuando bienga o quinquilaire".
quitina quitina: voz para llamar a las ovejas.

Q

rabada: rabadilla. Extremidad del espinazo. "M'i dau un golpe en a rabada".
rabaño: rebaño. "Suelta o rabaño ta Corona".
raboseros: madrigueras permanentes de los zorros. plantau os cepos en os raboseros das Planas".
raboso, -a: raposo. Zorro. "Plántales o cepo en a boquera dos raboseros, pa pillar bella rabosa".
rader: raer. "As güellas raden en o alfalz".
radido: terreno de pastos sin hierba, porque ya se la comió el ganado. "Suéltalas ta otro lau, que ixe prau está mu radido".
rai: no me importa. No me preocupa. No significa tanto.. "Ixo rai, ye piar o que bienga".
raigón: raíz de un diente o muela deteriorada. "Tiengo un raigón que me fa mucho mal".
ralla: leña obtenida al abrir un tronco con las cuñas de hierro. Relieve rocoso de aristas puntiagudas. Serranía de poco suelo. "Pon una ralla ta cada lau do fuego, pa que dure más".
ramalón: ramal delgado. "Compra unos metros de ramalón pa fer unos cargadores".
ramilla: ramas delgadas amontonadas. "Ibanos de recoger a ramilla pa encender o fuego".
ra mizo: conjunto de ramas grandes cortadas. "O peso da nieve rompió un ramizo".
rampallo: manojo de pequeñas ramas. Racimo de uvas. "Trai un rampallo d'allagas pa encender o fuego".
rancar: arrancar. "Rancaremos piedra pa fer a caseta".
rangüello: resuello. Ruido que se produce al respirar. "Ixa res lleva mucho rangüello, debe estar tocada".
rasguñado: rasguño. Arañazo con cualquier objeto. "S'a dau un rasguñazo en una garra."
rasina: resina. "Os pinos y os abetes tien rasina".
rasmia: diligencia. Fuerza de voluntad para el trabajo. "ande as d'ir con a rasmia que tiens!".
rasquil: rastrillo de madera. "Rasquila bien o fenalón."
rastillo: comedero para el ganado. "Llénales o rastillo de yerba pa tol día".
rastojo: rastrojo. "Gasarto está de rastojo estiaño".
rasura: pan hecho con los residuos de masa que quedan en la bacía o artesa de amasar. Se hacían en forma circ ular, más pequeños y delgados que los de ordinario yeran muy sabrosos. "A os críos nos gustaba mucho a rasura".
ratera: ratonera. "Plántale una ratera alau del arca".
ray: no importa. Estaba previsto. Fácil sólución. "Tu ray, lo tiens ya to fecho".
rebasto: retoño de los prados después de ser segados la primera vez. "Como no llueva más, estiaño no habrá miaja rebasto".
rebequido: balido fuerte y lastimero que da la cabra. "Le pegó un mueso o perr o en o garrón y pegó un rebequido
rebisalsiar: registrar. Entrometerse. "Siempre está rebisalsiando por a falsa".
reblar: titubear. Retroceder. Cejar en el empeño. "Tu no rebles, que estamos perdidos".
rebollo: revuelta. Revuelo. Confusión. Alboroto. "Se armó un rebolizio de Cristo Padre".
rebulcase: revolcarse. Darse vueltas en el suelo los mulos y asnos, en lugares fijos. "O burro s'a rebulcau en mitá da faja".
rebulizioo: revuelo. C onfusión. Alboroto.
rebullón: bulto o chichón en la cabeza por un golpe. "Se pegó una tozada y le salió un rebullón en a frente".
rebutiente: lleno. Lleno a rebosar. "Ixe saco está muy rebutiente, se desatará".
recau: recado. Potaje de legumbres Comestible que periódicamente se lleva a los pastores al puerto. "¿L'as dau o recau?". "O recau, ye muy gueno". "mañana iremos a llevar o recau ta Bujaruelo".
recrio: animal joven que se cría y aún no traba ja. "Os recrios que coman en o monte, total po que fan...".
recular: retroceder. Volverse. "Prenzipió a recular y tiró a carga".
rechirar: torcer. Girar. Cambiar de dirección de pronto. Revolverse de improviso. 'Se rechiró o burro y me tiró to suelo".
redallar: segar la hierba por segunda vez. "Redallaremos a era antes que pleba".
redallo: hierba que vuelve a crecer después del primer corte. "Trairemos o redallo pa felo secar en a era.
red etido: manteca de cerdo. "Ponte une miajeta de redetido en o parpado".
redetir: derretir. Licuarse un sólido por el calor. Licuar la manteca. "Pon a redetir una miqueta de manteca pa fer un güego frito".
redol: circunferencia. "Fa un redol p'acordanos".
redolada: contorno. Zona limítrofe. "En toa redolada no yay ningún pino".
redolín: turno para ir de servicio público. Se hacía una relación de losnombres de las casas y se ponía una raya, cua ndo se había hecho un servicio, a pie o conmulo. Se decía "ir de puertas". Iba una vez cada vecino. "Los serviciosmás repetidos eran: a buscar al cura, al maestro, al Obispo, a llevar la Cruz a Sta.Orosia, etc. "Con seis casas o redolin ye muy corto, densegu ida te toca".
refitoliar: entrometerse. Meterse en todo. Curiosear. Husmear. "Refitolero y diablo, itú tenebas que ser!".
regolbedera: paleta de madera para dar vuelta lo que se cuece en el fuego. "Trai a regolb edera da espedera".
regolber: revolver cosas. Cambiar de dirección. "Reguelbe bien as farinetas, pa que no se peguen".
reguelta: revuelta. Curva. 'Se cayó de una reguelta ta otra".
reguerizo: manantial. Aflora la humedad a la superficie, pero rara vez corre el agua. "En as Sarripas yay un reguerizo".
reguero: manantial. "Aquella mancha que se bei en a ladera, ye un reguero.
rejirar: sentir un movimiento convulsivo. Volverse de forma imp revista. "Se rejiró sin avisar".
rematar: acabar. Terminar. "Ya irnos rematau de trillar".
remenar: remover. "No para de remenar as piedras".
rempantigase: sentarse cómodamente. 'liEstate allí bien rempantigaul".
rempujar: empujar. "La rempujau por a paré ta baxo".
remugallo: en un arrugón. Porción de alimento que rumian las ovejas o las vacas. "As dejau o jersé en un remugallo". "A ixa guella se 'a caiu o remugallo da boca".
re mugar: rumiar. Volver a la boca y masticar el alimento. "Ixa res paize que remuga mucho".
rendrija: rendija. "Tapa ixa rendija con una miaja de buro".
renquiar: fatigarse ostensiblemente al andar o trabajar (personas o animales). "O macho tordillo ya prenzipia a renquiar"
reposte: repostero. Lugar de la bodega donde se guardan fiambres, carne, etc. "Guarda ixa carne en o reposte".
reprensar: volver a dar pienso a los animales. "Hoy trebajan muc ho, yay que reprensar".
resaca: acoso. Acción de resacar. Secuela de una juerga. "Nusotros estaremos en as esperas y gusotros resacar". "Dimpués da fiesta, vendrá a resaca".
resacadores: personas dedicadas a ojear y mover la caza. "Tú que tiens ganas de andar, bes pa resacar".
resacar: acosar. Perseguir animales de caza. "Tú bes con os perros pa resacar, yo estaré en a espera".
rescaldase: escocerse. Irritarse la piel. "Ixe macho s'a rescaldau con a collera".
respigar: recoger los restos de espigas que quedan por el campo tras la siega. "Diles a os zagals que biengan pa respigar".
respostero: disputador. Refutador. Discutidor. "Me tiens farto, i siempre estás respostiando!".
restregase: estregarse. "No para de restregase os guellos".
resupinase: caerse patas arriba el ganado y no poder levantarse. "Atalo bien corto, pa que no pueda resupinase".
resupinau, -ada: res caida patas a rriba, sin poder levantarse, ni moverse. S'a resupinau o burro y no podeba lebantase".
retabillo: plegadera para recoger la parvada o hierba. "Trai o retabillo que alantaremos más".
retajo: remiendo. Pedazo de tela que se cose a lo que está viejo o roto. "Ponle un par de retajos en a culera".
reteculas: andar hacia atrás. "Anda de reteculas".
retepelo, a: con desinterés, con desgana. "Paize que lo fa a retepelo".
retolicas: cuentos. Ex plicaciones. Rollos. "Menudas retolicas tiene, cualquiá lo fa callar!".
reús: res poco desarrollada para su edad. Restos, residuos de poca calidad, de alguna cosa. "Pa Navidá mataremos ixe reús".
rezago: hato. Grupo de ganado formado, generalmente, por ovejas recién paridas, corderos, ovejas enfermas, etc., que no pueden ir con el rebatio principal. "Suelta o rezago ta Closa".
ribereta: pequefia ribera. "En a ribereta Otal yay güenos pastos".
rimallo: restos de algo en un rincón (basura, granizo, nieve). Trozo de tierra que no se podía labrar, por estar situado en un ángulo del campo y no poder arrimar. "Aún abeba rimallos de granizo en o canto as paredes".
rinchau, -ada: hinchado. Congestionado. "Me paize que ixe macho está rinchau".
ringlera: hilera. "Irnos plantau una ringlera de coles"
ripa: ribazo.Terreno en declive o con mucha pendiente, generalmente, junto a los barrancos. "No podeba teneme en a ripa".
ripazo: caída o corrimiento de tierras de un ribazo. "Tien cudiau, no caigas por a ripa to barranco".
riscla: barbas de los cereales.También "Liestra". "M'a caiu una riscla en un güello".
risclero: infección producida en la boca de una res (especialmente los mulos) a causa de una "riscla" incrustada en la encia o bajo la lengua, normalmente al comer paja o grano. "Ixe macho paize que no come, alomejor tiene bel risclero".
rizio: campo sembra do por sí solo, con las espigas que quedaron y se desgranaron, a consecuencia de una granizada. "Ixe campo no lo labraremos, pa que salga o rizio".
robillo: yema del huevo, "Me gusta más o robillo que a clara".
robín: orín que presenta un hierro oxidado. "O robín s'a comiu a baranda".
robinase: oxidarse. "O balcón prenzipia a robinase una miaja".
robinau, -ada: oxidado. Tiene mucho orín. "Ixa puerta yay que pintala pa que no se robine". "Ixe cantar o está robinau".
rodiar: rodear. Dormir junto a la majada vigilando el ganado, "Ibanos de rodiar en a faxa d'abaxo".
roma: ruina. "Pérdida de los bienes de fortuna. "Fue la roma pa aquella casa, se le matón os dos machos".
rosada: escarcha. "As sombras do monte Bergua están blancas de rosada"
roscadero: cuévano. Cesto grande y hondo de mimbre, usado para transportar hierba y paja a la cuadra. "Baja dos roscaderos de paja ta pajera".
rosera: rosal. "¡Hasta a rosera do guerto s'a secau!".
royo, -a: rubio. "Ye royo como su padre".
royura: moradura a causa de un golpe. Hematoma. "Llevas una royura en a cara".
ruello: rollo. Gran piedra de forma cilíndrica para apisonar la era antes de trillar. "Dimpués de ixe rujazo, asaremos o ruello".
rujada: lluvia breve. "Esta noche a caiu bella rujad a".
rujazo: chaparrón "Nos cogió un rujazo por o camino".
rujiar: rociar con agua. "Rujialo una miajeta, antes de pasar a escooba, no se fará tanto polvo".
rusiente: al rojo vivo. lncandesscente. "No pares de manchar, hasta que se ponga rusiente".
rustir: roer, aplicado también a las personas. "No rustir. ...
rutido: eructo. "O zagal a pegau un rutido dimpués de brendar".