IV. VOCABULARIO COMENTADO
Pa: a la. Para la. Para. "Pa chen que yay, en tiens prou". "M'en voy pa feria Broto". "Biengo pa biyete".
paco: umbría. Ladera orientada al Norte. "Pa días s´en va a nieve do paco Basarán".
pacharico, -a: pájaro. "Está más sereno que un güello pacharico".
pachariquero, -a: dícese de la persona despreocupada, alegre, ociosa, dedicada a menesteres inútiles. "Por ixe no sabrás nunca cosa, ye un pachariquero".
pajariquero, -a: significado anterior.
pajariquiar: hacer vida alegre, despreocupada, ociosa. También "pachariquiar". "¡No fa más que pajariquiar tol día!".
pajarotiar: significado anterior.
pajera: departamento del establo o cuadra donde se guarda remanente de paja para el ganado. "¿As dejau os roscaderos en a pajera?".
pajuzo: pajuz. Paja utilizada para cama de los animales, luego convertida en estiércol. "A ixa vaca cámbiale a cama, ponle una miajeta de pajuzo".
pal: al. Para el... "Voy pal molino". "Que bienga pal verano".
palacón: aumentativo de palanca. Pasarela. Palo largo para varear los robles y hacer caer las bellotas. "Me fizo pasar por un palancón, casi me cayé tal agua".
paliar: palear. "A ixe no le ganas a paliar".
palistroque: palo corto. "Traime un palistroque de buxo".
palla: paja. "Po que van a treballar, con a palla vale".
pallada: parvada. Mies extendida en la era para trillarla. "Mañana tenderemos a primera pallada".
paniquesa: comadreja. "Como se cebe a paniquesa, non quedará uno".
pan izal: maizal.
panizo: maíz. "Estiaño no ibanos de sembrar miaja panizo".
panso, -a: dícese de cierta fruta que está blanda, hinchada (higos, uva...). "Ixos figos no me gustan miaja, están muy pansos".
papirote: insulto personal. "Yes más tonto que papirote".
papirroy: pájaro petirrojo. Insulto personal. "En ixe paretón, tos os años cría o papirroy".
papo: buche de aves. "Está farto, tiene o papo lleno".
papolar: papada. Entre barba y cuello del animal. "Ixa vaca tiene o papolar muy grande".
parada: depósito de sementales. Dique en un riachuelo para desviar el agua por una acequia. "No podemos golber el agua, porque a barrancada se nos a llevau a parada".
paralís: parálisis. "L'a dau un paralís en a garra drecha".
paré: pared. "S'a caiu una paré to camino y no se pué pasar".
paretazo: pared grande.
parigüela: parihuela. "Lo tubon que bajar enta Fiscal en una parigüela".
parizonar: parir el ganado. "Pa Navidá casi an acabau de parizonar".
parlador: hablador. "Pa parlador Antoné de Navarro".
parlar: hablar. "No fa más que parlar".
parla: habla. "A ixe lo llaman parlador por o mucho que parla".
parolero: hablador. "Cállate, parolero".
paroliar: hablar. "Me fa mal o crapazín de tanto paroliar".
partida: cada una de las partes en que se divide el término municipal. "Estiaño imos sembrau a partida de Lacuna".
partotro: alternativamente. "Ixe campo lo sembramos año partotro".
pas: para las. A las. "Ye. bendrez pas fiestas".
pasaderas: pasadera. Piedras que se ponen para pasar un riachuelo o barranco sin mojarse. "Pasa o barranco por as pasaderas, pa no mojate".
pastiello: pastel casero. Torta rellena. "Pal domingo Pascua, feremos unos pastiellos.
pastos: hierba que come el ganado. "En aquél monte abeba muy malos pastos".
patatón: patata pequeña. "Ibanos de triar os patatones pos tozi nos".
patiar: patear. Dar golpes con los pies o con las patas. "Zagales, bendrez a patiar to pajar, pa apretar bien a paja".
pataquiar: patalear. Pisotear. Pisar las reses en un campo después de llover. "Entrón to sembrau y l'an puesto to pataquiau".
patera: glosopeda. Enfermedad del ganado en las extremidades. "No las imos podiu llevar ento puerto, por culpa da patera".
patoso: que tropieza mucho. Dice lo que no debe con ingenuidad. "¡Tú, con o patoso que yes, no ibas d'hablar!".
patral: trozo de pradera alpina rodeado de bosques o arbustos. "En o patral yay muy güena yerba".
patralón: pequeño trozo de pradera alpina.
patro: trozo bastante extenso de pradera alpina. "Están acalorando as güellas en o patro Calamazo".
pazentar: apacentar. "Aquí estoy pazentando as vacas".
pazenzia: paciencia. "Teneba una pazenzia".
pecotoso: que tiene muchas pecas. "O pecotoso ye muy siñalero".
pedaletas: calcetines cortos de lana, abiertos por el cuello, que se abrochaba con dos o tres botones. "Quitate a mojadura, ponte unas pedaletas pa estar en o fogar".
pedera: estaca clavada en el suelo para sujetar la oveja, atándole una pata, cuando se resistía a amamantar su cordero. O bien, cuando se pretendía hacerle criar un cordero de otra oveja, por muerte del suyo. "A ixa que no quié o cordero, tienla una noche en a pedera pa que lo ame".
pedregada: granizada. Dícese también de alguna situación que trae consecuencias nefastas. "El año da pedregada, ya nos níbanos de haber ido". "An entrau con a tierra farta, pa que quies mejor pedregada".
pedreguilla: abundancia de piedras pequeñas. "En ixa faja yay mucha pedreguilla".
pedreña: sílex o pedernal. Trozo pequeño de pedernal, utilizado para colocar en los trillos de "pedreña". "A ixe trillo le faltan ya muchas pedreñas".
pedricar: predicar. "No ye o mesmo predicar que dar trigo".
pejiguera: pesadez. Fastidio. Cargante. Insoportable. "Menuda pejiguera, tener que ir aura con o calor que fa"
pelaizo: peladura. "Guarda os pelaizos pos tozinos".
pelleta: pelleja. Piel del animal.
pelletero: peletero que compra las pieles del ganado. "Guardaremos as pelletas, que pa S. Julián vendrá o pelletero".
pendenziar: preparar o buscar riñas, líos... "Tú te l'as buscau, tanto pendenziar...
perera: peral. "En Bergua abeba muchas peras".
perdigacho: perdiz macho. "O perdigacho ye güeno pa cazar".
perdigote: perdigón. Grano de plomo para munición. "Tiengo que comprar perdigotes pa fer os cartuchos".
perdizero: perro para cazar perdices.
perra: pereza. Manía. Idea fija. "Con esta calmaza que fa, tiengo una perra. "A cojiu una perra, que no l'en vamos a quitar da capeza".
perrecallo: harapo. Estropajo. Trapo viejo. Aplicado a una persona muy debilitada. "Ixo no vale cosa, ye un perrecallo".
perreque: cosa de ningún valor. Trapo viejo. Prenda vieja. "Trairás un perreque pa limpiar os cristales".
pesebrera: armazón de tablas o departamento de la cuadra, donde se guarda el remanente de paja para dar de comer a los animales. "Trai un roscadero de yerba ta pesebrera".
petrolio: petróleo.
picar: cavar la tierra. Calentar mucho el sol. Cortar o talar madera. "Aún no han picau a madera".
piedra: granizo. "En os Coronazos de Cillas a caiu mucha piedra".
pilma: armazón formado por pez caliente un trapo, trozos de caña, sujeto con cuerdas de lana, nara inmovilizar las fracturas de patas en las reses. "Con un mes que lleve a pilma, se le arreglará a pata".
pimpirigallo: pipirigallo. Planta forrajera.
pinarón: pinar pequeño.
pinarra: rama de pino, que se les daba a las cabras como alimento en el invierno. "Iremos a fer un par de cargas de pinarra to pinarón".
pinatón: pino pequeño. "S'a llenau a faja de pinatóns."
pindongo: persona callejera. "Ixa muller fa mucho o pindongo".
pindonguera: mujer callejera. Pindonga. "Ye una pindonguera, a comida sin fer y ya ye mediodía".
pindonguiar: andar ocioso por la calle. Callejear. "Ixa muller no sé cuando fa as cosas de casa, no fa si que pindonguiar".
pinganeta: lugar peligroso. Precipicio. "Siempre va por as pinganetas".
pinocha: panoja. Mazorca, Espiga del maíz. "As pinochas se beyes güenas".
pior: peor. De inferior condición. "Ixe aún ye pior".
pirta pirta: voz para llamar a las gallinas.
piular: piar (pollos, pájaros...). "Os pollos están tol día piulando".
pixorrotera: lugar donde se orina muchas veces. Al final queda una mancha característica (rincones, paredes...). Dícese también de los manantiales que caen de las rocas, donde se acumula el componente calizo del agua. "As güellas tos os días s'an de parar a laminar en as pixorroteras".
pizca: trozo de carne. "Yay mucho caldo y pocas pizcas".
pizia: broma. Broma pesada. "Ya t'abrá fecho bella pizia".
pizqueta: pequeño trozo de carne. "Os mozés tocaz a pizqueta por capeza"
plan: terreno llano. Pequeña meseta. "En o plan yay muy güenos trigos".
planeta: pequeño trozo plano. "En a planeta tenebanos un campacho".
planetón: terreno llano muy pequeño. "En o planetón estás as salineras".
plantero: semillero. "Tapa os planteros que va a chelar".
plazeta: plazoleta. "Juaremos a campito en a plazeta da Escuela".
plega: ajuar de la novia. Dote. "A moza de casa rica tiene güena dote".
ploraentierros: lloraduelos. Llorón. Llorera.
plorar: llorar. "Tol día está plorando o ploraentierros ixe".
po: para lo... "Con una miqueta en tiens prou, po que fas".
pobra: pobre. Desgraciada. "¡Ay, pobra, cuánto habrá sofrido!".
pocholo: expresión de cariño a los niños. "Pocholo, pocholo, no plores".
polbarera: polvareda. "S'a levantau una polbarera, que no biyeba gota".
polecón: pulgón. Plaga de insectos en frutas y verduras. "O polecón las está agostiando todas".
pollastre: pollo. "Pal domingo mataremos bel pollastre".
pomo: botellín de cristal. "Me trairás un pomo de vino con a brienda".
ponedor: lugar del gallinero donde ponen las gallinas.
pontarrón: puente pequeño. "A glerada s'a llebau o pontarrón"
poqué, poqueta: poco. Poca cantidad. Corto espacio de tiempo. "Traine un poqué pa gustalo". "Estate lo menos un poqué".
poqué a poqué: en pequeñas dosis. Poquito a poquito. "Dalené poqué a poqué, pa que no se le finque".
pordiosero: desgraciado .Andrajoso. "Va fecho un pordiosero".
porgadero: criba. Harnero. Cedazo. Se utilizaba para separar pajas y hojas del trigo o limpiar mejor el trigo antes de llevarlo al molino. "As mullers con porgar o trigo pa siembra, ya tenez bastante".
porgar: cribar. Cerner. Limpiar el trigo con una criba o harnero.
porguesas: restos de grano con su cáscara que se separan al limpiar el trigo con criba o harnero. Ahechaduras. "As porguesas échalas ta un saco pa dalesné as gallinas".
pos: para los... "O glan ye muy güeno pos tozinos".
potrecada: corriente de agua revuelta, turbia, después de la lluvia o en el deshielo. "A potrecada d'inantes, a llenau a calle de zaborras".
pozaleta: pozal. "Bes a uscar una pozaleta d'agua ta fuente".
pozanco: remanso en el río, barranco o riachuelo. "S'a caiu en un pozanco y casi s'afogau".
pozino: umbría. Ladera orientada al norte o noroeste. "A nieve dura más en os pozinos".
prau: prado. Tierra en que se deja crecer la hierba para pasto. "Alau de casa teneban un prau pos corderos".
preba: prueba. "O sastre se va a fer una preba".
prebar: probar. "Ibanos de prebar con est'otra simiente".
predicadera: púlpito. "Dende a predicadera se bei toa iglesia".
prensadera: prensa. "Ibanos d'amprar a prensadera pa prensar as manzanas".
prenunziar: pronunciar.
prenzipio: origen. "Ye mediodía y aún estamos en o prenzipio".
presera: red para cazar conejos en los cados o madrigueras. "Pones una presera en o cado y cairá o conejo".
presona: persona.
prienso: pienso. Ración de alimento seco que se da al ganado. "Si quies que treballen os machos, dales güen prienso".
primal: crabrito. Cordero de 1-2 años. "O primal s'a rompiu un cuerno".
primala: res entre 1-2 años, de la cría. "Ixa no la marques, que ye aún primala."
proste: postre. "Pa fiesta feremos güen proste".
prou: bastante. Suficiente. "Non quió más, en tiengo prou".
puchero: cencerro de forma especial (más ancho por el fondo).
pudrido, -a: podrido. "As manzanas están pudridas".
puerteta: puerta pequeña abierta en otra mayor. Postigo. "Pon a tranca en a puerteta".
pulsiar: pulsear. Probar la fuerza de la mano con otra persona. "Si te paize, echamos un pulso".
puncha: pincho. Punta aguda o aguijón. "M'i clabau una puncha en o dedo".
punchar: pinchar. "Puncha o tonel pa gustalo".
punchase: pincharse. "M'i punchau con un cardo".
punchazo: pinchazo. "M'i dau un punchazo con o punzón".
punchón: objeto o utensilio terminado en punta. "Tien cudiau con ixe punchón"
puñau: puñado. "Echales unos puñaus de trigo as gallinas."
purna: pequeño trozo de brasa que salta del fuego "Si echas sal en as brasas, brincan as purnas"
purput: abubilla. "Como beigas mucho o purput denseguida pleberá".