|
Sumario
Editorial.
José Garcés Romeo
Los abanicos aluviales del rio Gállego.
Amelia Gómez Villar
Una visita rápida a Acumuer.
Alfredo Giménez Cortés
Los Prioratos del Gállego y el de Matidero.
Ana Isabel Lapeña Paul
1931-1938 Sabiñánigo. Serrablo.
José Carlos Castán Ara
Palomas de mi alero.
Angelita de Lerés
En torno a Santiago Ramón y Cajal.
J. Antonio Gascón Sánchez
Pastorada de Santa Orosia. 1993
Enrique Satué Olivan
Romancero popular de Serrablo.
Recogido: José Garcés Romeo Informante: Aurora Romeo Lardiés
La arquitectura popular en las distintas áreas de Serrablo.
José Garcés Romeo Julio Gavín Moya Enrique Satué Oliván
Vocabulario de Sobrepuerto.
José María Satué Sanromán
Nuestro oso en el recuerdo (VII).
Enrique Satué Oliván
Noticias.

|
Vocabulario de Sobrepuerto.
Notas del habla y vocabulario comentado de una comarca despoblada del Alto Aragón.
José María
Satué Sanromán
[Anterior entrega]
[Siguiente entrega]
CALER (ser necesario).
| Pres. indic.: |
cal. |
| Pret. imperf.: |
caleba. |
| Pret. indef.: |
calió. |
| Futuro: |
caldrá. |
| Cond.: |
caldría. |
| Pres. subj.: |
calía. |
| Pret. imperf. subj.: |
calese. |
| Participio: |
calido, caliu. |
PLEBER (llover).
| Pres. indic.: |
plebe. |
| Pret. imperf.: |
plebeba. |
| Pret. indef.: |
plebió. |
| Futuro: |
pleberá. |
| Condic.: |
plebería. |
| Pres. subj.: |
pleba. |
| Pret. imperf. subj.: |
plebese. |
| Participio: |
plobido. |
DAR.
| Pres. indic.: |
daz. |
| Pret. imperf.: |
dabaz. |
| Pret. indef.: |
die, dies, die, diemos, diez, dion. |
| Futuro: |
darez. |
| Pret. imperf. subj.: |
dase. |
ISENE (irse).
| INDICATIVO |
| Presente |
Pret. perf. |
Indef. |
| M'en boi |
M'en e iu |
M'en fue |
| t'en bas |
t'en as iu |
t'en fues |
| s'en ba |
s'en a iu |
s'en fue |
| nos n'imos |
nos n'imos iu |
nos ne fuemos |
| tos ne baz |
tos n'avez iu |
tos ne fueis |
| s'en ban |
s'en an iu |
s'en fuen |
| Imperf. Plusc. |
Futuro |
| Nos n'ibanos |
M'en abeba iu o tos n'irez |
| tos n'ibaz |
m'en iba iu |
| SUBJUNTIVO |
| Pres.: |
tos ne bayaz. |
| Cond.: |
tos n'iriaz. |
| lmperat.: |
bestene. |
| Pret. imperf.: |
m'en ise, t'en ises, s'en ise, nos n'isenos, tos n'isez, s'en isen. |
| Participio: |
iu. |
| Infin. simple: |
isene. |
| Infin. comp.: |
abesene iu. |
20.- FORMACION DE PALABRAS.
20.1.-SUFIJOS
Diminutivos
-e, -ez: kilé, mozez.
-eta, -etas: torteta, tortetas.
-in, -na: siñalín, monina.
-ota: tontota.
-on, -ona: tozalón, chicorrona.
Aumentativos
-azo, -azos: gallinazo, marguinazos.
-izo, -iza: ramizo, corniza.
-arrón, -arrona: mozarrón, mozarrona.
Peyorativos
-az, -aza, -azo: oloraza, paretazo, tiempaz.
-ón, -ona, tión: ferrunchón, Amparona.
-allo, -alla: colgallo, escopallo, pixallo, burrufalla.
-arro, -arra: chicharra, caparra.
-uz, -uzo, -uzio, -uzia: trazuzias, casuzia, carnuzo.
Otros sufijos con diferentes matices
-aco: berraco, buxaco, pajarraco. (aumentativo peyorativo)
-acho: embusteracho (despreciativo).
-ada: añada (sut. abstracto de tiempo).
-ador: charrador.
-al: arnal (colmenar).
-allo, -alla: dallo, dalla (nombres de utensilios).
-án, -ano: matután, tardano.
-ardo: bucardo (aumentativo).
-arrón: pontarrón (despectivo).
-au, -ato: foratau, forato (adjetivo o sustantivo).
-azo: estralazo, zapotazo, zaborrazo, cantalazo (golpes).
-era: bardera (conjunto).
-ero, -era: zaborrero, barafundiero, calzadiera, chelera, rosera.
-il: fogaril.
-illo: cadillo (diminutivo).
-in, -ina: chochín, xabalín, cardelina (animales).
-ón: arañón.
-orra: zaborra, modorra.
-oso: engluzioso, chiboso (abundancia de un defecto).
-uco: peduco (sustantivo).
-ura: asprura, negrura, royura, contornadura.
20.2.- PREFIJOS
es-: esfuriar, esmolar, esfollar, escornizar, etc.
a-: adomar, aforzar, acomparar, adotar.
de-: deseparar, desaparar, decantar.
en-: enfornar, enrobinar.
em-: emburziar, embrecar, embestir.
des-: desamparau, desarguellar, desenronar.
20.3.- COMPOSICION.
- Verbo más sustantivo: batiaguas, pintacoda, caganiedos, pasaclau.
- Sustantivo más adjetivo: paticoxa, papirroy, codirroya.
- Adverbio más adjetivo: malfarchau.
- Dos adjetivos: tartamueco.
21.- PARTICULARES FONETICAS.
Hay algunas palabras (sustantivos y topónimos menores) que escribimos con X, por transcribirlas de alguna forma, cuya pronunciación
es exactamente igual que la CH francesa. ¿Influencia francesa por proximidad geográfica o deformación fonética de las consonantes
castellanas CH, J o G?.
Relación de palabras -X se pronuncia CH francesa: Fraxin (fresno), buxo (boj), buxiquera (poblado de bojes), guixas (guijas), coxo (cojo), coxera (cojera), coxón (manos adormecidas de frío), Bixargüelo (topónimo), Grixal (topónimo), caxa (caja), caxeta (cajita), caxico (roble), caxicar (robledal), cluxido (crujido), cluxidera (hierba o planta seca, se parte), ixe-ixa-ixo (ese, esa, eso), paxarico (pájaro), pixorrotera (lugar donde se orina a menudo), taxón (tejón), truexo (troje), xalzera (saucera), xolorar (olfatear), xurrunido (mermado), xo...xo... (voz de paro), etc.
22.-ORIGEN DEL VOCABULARIO.
El léxico es de un origen similar al del dialecto aragonés, siendo el castellano la fuente principal.
Creemos que gran parte de las palabras usada en el habla de la zona son vulgarismos del castellano, debido a una interpretación
típica:
- Alteraciones en los diptongos: bentitrés, conzenzia.
- Formación atípica de diptongos: maistro, pior, pasiar, niedo, nietro, zeniego.
- Supresión de letras al principio de palabra: eslomar, esmenuzar.
- Supresión de letras en el centro,: osequiar, ojetar, adotar, basa.
- Supresión de letras al final: paré, coñá.
- Participios acabados en -ado, lo hacen en -au: dañau, colgau, aujerau.
- Verbos terminados en -ear, lo hacen en -iar: cacariar, alcurniar, blanquiar, apurriar.
- Añadir una consonante: aldredes, esquilla.
- Sustitución de letras: F por H: fierro, fer, ferrero, farina.
- Sustitución de letras: G por H: güerto, güego, güeco.
- Algunas formas verbales: E por IE: biengo, tiengo.
- Perdida de la -e final: glan (bellota).
- Pérdida de la -o final: tabán, cochín.
- Deshacer el hiato: cayer, reyir.
- Las palabras esdrújulas se convierten en llanas: medico, cañámo, glaríma, cantáro, figádo.
Continuará...
|