|
Sumario
Editorial
Un dibujo como pretexto.
Manuel Baquero Briz
Semblanzas de Escartín.
José María Satué Sanromán
Vocabulario de Sobrepuerto.
José María Satué Sanromán
La arquitectura popular en las distintas áreas de Serrablo.
José Garcés Romeo Julio Gavín Moya Enrique Satué Oliván
Los Prioratos del Gállego y el de Matidero.
Ana Isabel Lapeña Paul
Nuestro oso en el recuerdo (VI).
Enrique Satué Oliván
El florecimiento de la iglesia de Javierrelatre en el siglo XVIII.
Jose Garcés Romeo
Memoria Anual ‘92.
Estado de cuentas Asociación "Amigos de Serrablo".
Noticias.

|
Vocabulario de Sobrepuerto.
Notas del habla y vocabulario comentado de una comarca despoblada del Alto Aragón.
José María
Satué Sanromán
[Siguiente entrega]
13.- ADVERBIOS.
a) De lugar.
ande (donde), alredor (alrededor), astí (ahí), baxo (bajo, abajo), debaxo (debajo), dillá (más allá, allá), difuera (afuera), entallá (hacía allá), entacá (hacia acá).
Ejemplos:
— ¿Ande estabas?.
— Ya están astí.
— Comen allá baxo.
— Ye de par dillá de valle Broto.
— Ixa res está difuera do cletau.
— M'en voy entallá.
b) De tiempo.
aura (ahora), a ormino (a menudo), ascape (enseguida), antonzes (entonces), de contino (continuamente), de sopetón(de pronto), dimpués (después), dinantes (antes), pa cutio (para siempre).
Ejemplos:
— Ixo lo ferá ascape.
— Ixo lo fa de contino.
— De sopetón pegó un bote.
— Dimpués t'en biens.
— Ya lo tiens pa cutio.
— Ixo lo fa a ormino.
c) De cantidad.
asabelo, asabelos, asabela, asabelas (muchos, varios), branca (nada), cosa (nada), cuasi (casi), masiau (demasiado), miaja (nada), prou (bastante), mica (poco, nada).
Ejemplos:
— En a cojiu asabelos.
— No en a quedau ni una branca.
— No fa cosa.
— Cuasi m'a amolau.
— Masiau que fatiaba!.
— No garriaba miaja.
d) De modo.
a escarramanchas (a horcajadas), aforro (en mangas de camisa), encolicas (sobre los hombros), aprisa (deprisa), a retepelo (con desgana, asina (así), de bislay (oblicuo, en diagonal), china-chana (poco a poco), fito a fito (fijamente), pior (peor), poqué a poqué (poco a poco), rai (no me preocupa, no importa).
Ejemplos:
— Beniba a escarramanchas en o burro.
— Ixe m'aduya siempre a retepelo.
— Apiázalo asina.
— Cruza o río de bislay.
— Me miraba fito a fito.
— Biéntene poqué a poqué, pa no cansate.
e) De duda, afirmación, negación.
quemesió (tal vez, es posible, vete a saber), sisquiera (siquiera, al menos), tamién (también).
Ejemplos:
— ¿Está amerau?
— Quemesió...
— Sisquiera que espaze.
— Ixe tamién en tiene.
14.-PREPOSICIONES.
Formas: baxo, debaxo, cara (hacia), debán (delante), dende (desde), enta (hacia), pa (para), ta (hacia, a).
Ejemplos:
— Brendaba baxo o caxico.
— Desánchalo cara ta paré.
— O carnero iba debán do ganau.
— Dende aquí no se bey gota.
— Biéntene ent'aquí.
— S'en va pa san Andrés.
— Tira as piedras ta glera.
15.- LOCUCIONES PREPOSICIONALES.
Formas: amás de (además de), cara ta (hacia), dimpués de (después de), ta par de (hacia, en dirección de), enta par de (hacia...).
Ejemplos:
— Amás de carriar, tiende a pallada.
— Abienta cara tacá.
— Dimpués de dales sal, las abrevas.
— Suelta ta par de Solaniello.
— Espáchalo enta par do barranco.
16.-CONJUNCIONES.
- Disyuntivas: u (o). Esjuñes u no esjuñes.
- Concesivas: anque (aunque). Anque plore, no l'en des.
- Consecutivas: asina que (así que). Está sin esforachar, asina que no pues filar.
- Temporales: malas que (una vez que). Malas que llegues ta Gasarto, ya estás en a sierra.
17.- EXCLAMACIONES.
¡Jibo! (caray), ¡jolió!, ¡bay!.
Ejemplos:
— ¡Jibo, que esclofito tas fecho!.
— ¡Jolio, no escarmientas!.
— ¡Bay mozé!.
18.-VERBOS.
18.1.-Cuadro de verbos regulares.
| |
1 conj. |
2 conj. |
3 conj. |
| |
AMPRAR |
COMER |
ADUBIR |
| INDICATIVO |
| Presente |
ampraz |
comez |
adubiz |
| Pret.imperf. |
- |
comeba |
adubiba |
| |
- |
comebas |
adubibas |
| |
- |
comeba |
adubiba |
| |
amprabamos |
comebanos |
adubibanos |
| |
amprabaz |
comebaz |
adubibaz |
| |
- |
comeban |
adubiban |
| Pret.indef. |
- |
comié |
adubié |
| |
amprés |
comiés |
adubiés |
| |
- |
comié |
adubié |
| |
- |
comiemos |
adubiemos |
| |
ampréz |
comiez |
adubiez |
| |
amprón |
comión |
adubión |
| Futuro |
amprarez |
comerez |
adubirez |
| Condicional |
Ampraríanos |
comeríanos |
adubirianos |
| |
amprariaz |
comeriaz |
adubiriaz |
| SUBJUNTIVO |
| Presente |
amprez |
comaz |
adubaz |
| Pret. imperf. |
amprásenos |
comésenos |
adubísenos |
| |
amprasez |
comesez |
adubisez |
| PARTICIPO |
| |
amprau |
comiu |
adubiu |
TIEMPOS COMPUESTOS
| |
1 conj. |
2 conj. |
3 conj. |
| |
AMPRAR |
COMER |
ADUBIR |
| INDICATIVO |
| Pret.perf. |
i amprau |
comiu |
adubiu |
| |
imos amprau |
imos comiu |
imos adubiu |
| |
is o iz amprau |
is, iz comiu |
is, iz adubiu |
| Pret. plusc. |
iba amprau |
iba comiu |
iba adubiu |
| |
ibas amprau |
ibas comiu |
ibas adubiu |
| |
ibanos amprau |
ibanos comiu |
ibanos adubiu |
| |
ibaz amprau |
ibaz comiu |
ibaz adubiu |
| |
iban amprau |
iban comiu |
iban adubiu |
| Futuro |
abrez amprau |
abrez comiu |
abrez adubiu |
| SUBJUNTIVO |
| Pret.plusc. |
abese amprau |
abese comiu |
abese adubiu |
| |
abeses amprau |
abeses comiu |
abeses adubiu |
| |
abesenos amprau |
abesenos comiu |
abesenos adubiu |
| |
abesez amprau |
abesez comiu |
abesez adubiu |
| |
abesen amprau |
abesen comiu |
abesen adubiu |
19.- ALGUNOS VERBOS.
HABER.
| Pres. indic.: |
yo i, nusotros imos, busotros is o iz. |
| Pres. subj.: |
aiga, aigas, aiga, aigamos, aigaz, aigan. |
| Pret. imperf.: |
iba, ibas, iba, ibanos, ibaz, iban. |
| Futuro: |
abrez. |
| Pret.plusc.subj.: |
abese, abeses, abese, abesenos, abesez, abesen. |
SER
| Pres.indic.: |
yes, ye, semos, sez. |
| Pret. Perf.: |
e siu, as siu, a siu, imos siu, is o iz siu, an siu. |
| Pret. imperf.: |
yera, yeras, yera, eranos, eraz, yeran. |
| Pret. indef.: |
fue, fues, fue, fuemos, fueis, fuen. |
| Futuro: |
serez. |
| Pret. imperf. subj.: |
fuesenos. |
| Participio: |
siu. |
ESTAR
| Presente ind.: |
estaz. |
| Pret. perf.: |
i estau, as estau, a estau, imos estau, is o iz estau, an estau. |
| Pret. imperf.: |
estábanos, estabaz. |
| Pret. indef.: |
estubes, estubenos, estubez o estez, estubon. |
| Futuro: |
estarez. |
| Pret. imperf. subj.: |
estase, estases, estase, estasenos, estasez, estasen. |
| Participio: |
estau. |
FER (hacer).
| Pres. ind. |
Pret. perf. |
Pret. imperf. |
Pret. indef. |
| fa |
i fecho |
feba |
fize |
| fas |
imos fecho |
febas |
fizes |
| fa |
is o iz fecho |
feba |
fize |
| femos |
|
febanos |
fizenos |
| fez |
|
febaz |
fizez |
| fan |
|
feban |
fizon |
| Futuro |
Condicional |
Pres. subj. |
Pret. imp. subj. |
| faré |
faría |
faga |
|
| farás |
farías |
fagas |
|
| fará |
faría |
faga |
|
| faremos |
farianos |
fagamos |
fesenos |
| farez |
fariaz |
fagaz |
fesez |
| farán |
farían |
fagan |
fesen |
| Imperativo |
Gerundio |
Participio |
|
| fe |
fiendo |
fecho |
|
BENIR.
| Pres. indic.: |
biengo, biens, beniz. |
| Pres. subj.: |
bienga, biengas, bienga, bengaz, biengan. |
TENER.
| Pres. indic.: |
tiengo, tiens, tenez. |
| Pres. subj.: |
tienga, tiengas, tienga, tengaz, tiengan. |
BIER o BIYER (ver).
| Pres. indic. |
Pret. imperf. |
Indef. |
| beigo |
biyeba |
bie o bide |
| beis |
biyebas |
bies o bides |
| bel |
biyeba |
bido |
| beyemos |
biyebanos |
biemos |
| beyez |
biyebaz |
biez |
| beyen |
biyeban |
bion o bidon |
Del mismo modo se conjugan: creyer, leyer, cayer, trayer.
Continuará...
|